Ono što terapeutima slomi srce: Laganje, varanje i druge šeme osoba sa antisocijalnim poremećajem ličnosti

Osobe sa antisocijalnim poremećajem ličnosti retko dolaze same na terapiju; uglavnom se to desi kada ih primora sud zbog problema sa zakonom ili kada dosadašnjim strategijama ponašanja ne mogu da ostvare neki cilj.  S njima je, stoga, potrebno stalno raditi na motivaciji.

Antisocijalni poremećaj ličnosti karakteriše neodgovorno ponašanje, laganje, impulsivnost i postupanje na štetu drugih a bez ikakve empatije prema njima.  U terapiji, posebna teškoća  sa ovim klijentima je u tome što nemaju uvid u to šta bi želeli da ostvare i koji bi to za njih bio cilj terapije. Ono što će vam kao terapeutu često slomiti srce su takozvana ponašanja koja ometaju terapiju, uključujući laganje, varanje, propuštanje seansi, a nekada čak i omalovažavanje. Napredak je mali ili ga nema, pa ste stalno na ivici sagorevanja i neophodne su vam supervizije i peer supervizije.

Postavlja se pitanje zašto – a bogami, i kako – ipak treba da se bavimo terapijom ovako teških klijenata, koji terapeute uz to, kako rekosmo na početku, lažu i obmanjuju i sve čine da odu sa terapije, dok se terapeuti poput potpisnice ovih redova trude da ih na pravdi boga tu zadrže.

Jedno istraživanje proučavalo  je razlike između šema na Jangovom upitniku ranih maladaptivnih šema između grupe mladih ljudi sa antisocijalnim poremećajem ličnosti i grupe izjednačene po socio-demografskim karakteristikama ali koja nije imala probleme psihijatrijske prirode. Uzorak je sačinjavalo trideset osam ispitanika sa antisocijalnim poremećajem ličnosti i dvadeset četiri ”zdrave” individue. Istraživanje je pokazalo da se osobe sa antisocijalnim poremećajem ličnosti osećaju nevoljeno, usamljeno i odbačeno. U značajnoj meri, imaju klinički relevantno povećane skorove u sledećim oblastima: emocionalna deprivacija, nepoverenje/zlostavljanje, grandioznost, ranjivost na povredu i socijalna izolacija. Interesantno je da istraživači zaključuju da ovaj set šema nije karakterističan samo za ovaj tip poremećaja ličnosti.

Prema Beku, klijenti sa antisocijalnim poremećajem ličnosti sebe vide kao snažne, ”usamljenike”, autonomne, a druge vide kao nekoga ko će ih iskoristiti ili nekoga ko je slab i ko je zaslužio da ga iskoriste. Samim tim, njihove bihejvioralne strategije uključuju borbeni stav, iskorišćavanje drugih, dok nerazvijene ostaju strategije kao što je empatija, uzajamnost ili socijalna uključenost. Hipoteza je zapravo da klijenti sa antisocijalnim poremećajem ne vide sebe samo kao snažne već i kao izuzetno ranjive u socijalnim kontekstima te je njihovo ponašanje usmereno pre svega na to da spreče aktiviraje negativnih sržnih uverenja.

Rezultati prethodnog istraživanja ipak ukazuju na to da antisocijalni pojedinci ispoljavaju agresivna ponašanja kako bi natkompenzovali sopstveni osećaj viktimizacije – iz gledišta, na primer, ”slab sam pa moram da udarim prvi kako ne bih bio udaren”. Polašek je sa kolegama analizirao intervjue sa klijentima koji pate od antisocijalnog poremećaja ličnosti i otkrili su četiri ”implicitne teorije” (termin koji su skovali da opišu međusobno  povezana uverenja koja prouzrokuju ponašanje pojedinca): tuci ili budi tučen; ja sam zakon; nasilje je normalno; ja sam van kontrole. Kada se sažmu, ove implicitne teorije se praktično mogu svesti na rane maladaptivne šeme i to nedovoljnu samodisciplinu,  šemu grandioznosti i zlostavljanje/nepoverenje.

Stoga su se dalja istraživanja usmerila na vezu između poremećaja ličnosti i njihove pretpostavljene etiologije, a to je trauma iz detinjstva. Na relativno malom uzorku od po šesnaest klijenata sa graničnim i antiosocijalnim poremećajem ličnosti i ”zdravih” subjekata, koji su popunjavali Jangov upitnik, a istovremeno bili intervjuisani o različitim formama zlostavljanja i zanemarivanja pre osamnaeste godine, dobijeni su sledeći rezultati: kod klijenata sa oba poremećaja ličnosti bili su izraženi pre svega modovi Distanciranog zaštitnika, Kažnjavajućeg roditelja, Napuštenog/zlostavljanog deteta i Ljutitog deteta, dok su klijenti sa antisocijalnim poremećajem još ispoljavali i karakteristike Nasilnika/zlostavljača. Zdravi odrasli bio je nizak kod ispitanika sa graničnim poremećajem a visok kod onih sa antisocijalnim i u  kontrolnoj grupi. Učestalost i ozbiljnost zlostavljanja i zanemarivanja, bilo fizičkog bilo emocionalnog bilo seksualnog bila je značajno izražena u obe grupe ispitanika sa poremećajima ličnosti.

Takođe, ovi klijenti imali su malo iskustva sa time da budu usmereni ka cilju i pre su skloni reaktivnosti. Imaju i niska očekivanja od sebe, koja su bazirana na prethodnim neuspesima u školovanju, partnerskim odnosima i na poslu. U šema terapiji, terapeut koristi dve važne strategije kako bi uspostavio odnos sa klijentom (a odnos je za ovakve klijente često upravo ono što ih zadržava u terapiji): limitirano roditeljstvo, koje omogućava korektivno emocionalno iskustvo, odnosno zadovoljenje potreba koje su na ranom uzrastu ostale nezadovoljene, i empatičku konfrontaciju – kojom terapeut prihvata i razume klijenta ali mu istovremeno objašnjava kako njegov pogled na svet, koji je nastao kao odgovor na situaciju u detinjstvu, više nije od koristi. Pošto je šema deo strategije koja je klijentu bila od koristi u preživljavanju, traume, teško ju je izmeniti i potrebno ju je sagledati objektivno, kroz testiranje njene validnosti.

Zaključak jednog istraživanja  koje se bavilo ovom temom je da je prevencija zlostavljanja dece veoma važna ali da je takođe važan i dalji rad na suzbijanju psiholoških posledica kod dece koja su izložena negativnim iskustvima jer bi se ovim mogao smanjiti i rizik od razvoja poremećaja ličnosti. Federico Durbano u knjizi Psihopatija: novi pogledi na stari fenomen  navodi da su klijenti sa ovim poremećajem ”veliki teret za zajednicu u smislu finansijskih napora da se poremećaj tretira ali i problema sa zakonom” (dodali bismo, i troškova smeštajau različitim insitutucijama na čelu sa zatvorima), te da čak i ako nema dokaza da je bilo koja terapija efikasna u smislu potpune remisije, bilo kakva poboljšanja u oblastima kao što je impulsivnost, agresuvno ponašanje i zloupotreba supstanci ima pozitivne efekte ne samo na društvo u celini već i na interpesonalne odnose koje klijent ima sa okolinom.

 

Reference:

Ozdel, Kadir & Turkcapar, Hakan & Guriz, Seher & Hamamci, Zeynep & Duy, Baki & Taymur, Ibrahim & Riskind, John. (2015). Early Maladaptive Schemas and Core Beliefs in Antisocial Personality Disorder. International Journal of Cognitive Therapy. 8. 306–317. 10.1521/ijct.2015.8.4.306.

Lobbestael J, Arntz A & Sieswerda S. (2005). Schema modes and childhood abuse in borderline and antisocial personality disorders. Journal of behavioral therapy and experimental psychiatry, 36(3). 

Affifi, T.O. et al. (2011). Childhood adversity and personality disorders: results from a nationally representative population-based study. Journal of Psychiatric Research, 45(6). 

Please follow and like us:

About Marica Stijepović

Diplomirani psiholog i porodični terapeut, naš dopisnik iz Podgorice. Majka dvoje dece i vlasnica jednog psa, u slobodno vreme pokušava da objavi svoje romane i knjigu poezije. Najradije se bavi psihološkom analizom filmova i knjiga, a nekako joj uvek dopadnu i autizam i psihologija sporta.

View all posts by Marica Stijepović →

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *